Op de schouders van voorgangers
01-10-11 - Complete titel: Op de schouders van voorgangers, streven naar diversiteit in de Nederlandse politietop.
Door drs. Maaike de Graaff en dr. Ronald van der Wal.
In deze terugblik op honderd jaar waarin de politie professionaliseert om haar vak af te stemmen op de veranderende maatschappij, ligt de focus op de bijdrage van vrouwen en allochtonen en de gewenste vernieuwing van het politiewerk. Lees een analyse van het transitieproces waarin het streven naar meer professionaliteit gediend is met diversiteit.
Download de hele Nederlandse publicatie (Word-doc) of de Engelse publicatie (pdf). Of lees de samenvatting hieronder met links naar de bijbehorende hoofdstukken uit de complete tekst.
Een lange aanloop: Vrouwen bij de Nederlandse politie
De eerste vrouwelijke leidinggevenden bij de politie
Maatschappelijke problemen, zoals prostitutie en vrouwenhandel, leidden honderd jaar geleden tot een nieuwe politietaak; de zedenpolitie. Een vooruitstrevend hoofdcommissaris in de havenstad Rotterdam laat zich bij het zoeken naar een oplossing voor deze schrijnende situatie inspireren door maatschappelijke en vrouwenorganisaties. Hij zocht voor deze specialisatie bewust vrouwelijke kwaliteiten. De eerste vrouwen waren hoogopgeleid en hadden kennis van zowel politie als hulpverlening. De wegberijdsters waren vaak zeer inventief in hun aanpak van de problemen van de meisjes.
De eerste vorm van belangenbehartiging: de Vereniging van Hoog Opgeleide Politievrouwen
Tachtig hoogopgeleide politievrouwen, voornamelijk werkzaam bij de zeden- en kinderpolitie, sloten zich in 1937 aan bij een vereniging om te vechten voor salariseisen en het recht om deel te kunnen nemen aan de politieopleiding voor Hogere Politie Ambtenaren. Bitter was dat het hun verboden werd om deze opleiding te volgen. Het argument was dat de internaatsopleiding niet voor inwoning van vrouwelijke studentes geschikt zou zijn. Nog erger was het dat vervolgens bij wet werd besloten dat dit diploma een vereiste was om carrière te maken bij de politie. De vrouwen streden tot 1971 tot zij uiteindelijk werden toegelaten tot de officiële opleiding.
De eerste geüniformeerde politievrouwen
In de periode na de tweede wereldoorlog had de politie veel moeite om aan voldoende personeel te komen. Bezwaren tegen vrouwelijk personeel in uniform verdampten daardoor. Verwezen werd naar de goede ervaringen van de Britse politie met deze feminiene aanpak. Voor deze vrouwen in uniform waren alleen preventieve en representatieve taken weggelegd. Vrouwen werden bewust weggehouden bij emotioneel schokkende gebeurtenissen. Ondanks het relatief hoge opleidingsniveau maakten deze vrouwen nauwelijks promotie door arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden. Feitelijk liepen ze wel in uniform, maar werden ze buitengesloten van de professie.
Doorstroom
Politievrouwen maakten nauwelijks promotie. Zo was het tot 1970 voor getrouwde vrouwen bij wet verboden om te werken. De man was kostwinner en vrouwen die kozen voor een gezin verloren automatisch hun baan. De Vereniging Vrouwelijke Hogere Politieambtenaren heeft meer dan twintig jaar druk uitgeoefend om vrouwen toe te laten tot de inspecteursopleiding. Het ministerie wilde bij de Zeden- en kinderpolitie meer leidinggevende vrouwen en stelde in 1957 een quotum in.
Veranderende samenleving: de jaren zestig en zeventig
De jaren zestig luidden een periode van voortschrijdende maatschappelijke vernieuwing in: de autoritaire gezagsstructuur werd sterk bekritiseerd, rollenpatronen kwamen onder druk te staan, het aandeel werkende vrouwen steeg snel en deze vrouwen eisten maatregelen waardoor het werken makkelijker werd gemaakt. Dit inspireerde politievrouwen. Een van hen solliciteerde naar een plek op de nieuwe officiersopleiding, de Nederlandse Politie Academie. Hoewel zij werd afgewezen, besloot de directeur een jaar later tot een proef en werden vijf studentes precies 40 jaar geleden toegelaten. Vrouwelijke studentes kregen een ‘status aparte’ en konden slechts solliciteren in vier korpsen en daar mochten ze vaak alleen werken bij jeugd en zeden, afdelingen waar al veel vrouwen werkten.
De periode 1980-1995: Positieve actie
In 1979 hadden 80 van de 140 korpsen geen vrouw in dienst. Vakbonden organiseerden congressen, stelden werkgroepen in om met voorstellen te komen. Er werd druk uitgeoefend op de korpsen om ook vrouwen toe te laten tot executieve functies. Opnieuw werd een streefcijfer vastgesteld tussen ministerie, bonden en vrouwen in de korpsen, 25% politievrouwen in 1995. Het ministerie subsidieerde emancipatiewerksters bij de bonden. Met steun van deze bondswerksters werden vrouwennetwerken opgericht in de korpsen, zij zouden de eisen meer kracht bij kunnen zetten. Echter, hun wensen tot betere arbeidsvoorwaarden werden moeizaam vervuld. Het veranderproces verliep te langzaam en was te afhankelijk van welwillende korpschefs en groepschefs. Reden voor de minister om een commissie in te stellen die een adviserende en coördinerende rol kreeg. Opnieuw werd in 1995 geconstateerd dat de beoogde 25% vrouwen in executieve dienst niet gehaald werd, maar slechts 12,2%.
Vrouwelijke leidinggevenden bij de politie: 1980-1995
Hoewel de eerste vrouwen begin twintigste eeuw vaak op leidinggevend niveau binnenstroomde, was in 1992 slechts 2% vrouwen doorgedrongen tot een executieve leidinggevende functie. Meerdere korpsen ontwikkelden speciale trajecten om zo vrouwen te leiden naar het middenkader of naar het hogere niveau. Talent was er voldoende, zo bleek uit een speciale databank opgericht in 1995. Veel van de ingeschreven vrouwen beschikten zowel over een inspecteursdiploma als een ander hbo-diploma. Vrouwen waren vaak hoger opgeleid dan hun mannelijke collega’s.
Download de hele tekst van het hoofdstuk Een lange aanloop: Vrouwen bij de Nederlandse politie (Word-doc).
Drie decennia allochtonen bij de politie
De multiculturele samenleving
Vanaf de jaren tachtig van werd het thema Diversiteit breder getrokken naar een nieuwe groep: de allochtonen. In vergelijking met andere West-Europese landen kent Nederland een betrekkelijk jonge immigratiegeschiedenis. De eerste immigranten kwamen uit de voormalige koloniën en daarna vormden de ongeschoolde gastarbeiders en hun gezinnen de tweede groep. Pas in de jaren zeven en tachtig veranderde Nederland in rap tempo van een mono- naar een multiculturele samenleving. Daarom verdienden ook allochtonen een plek in de politieorganisatie, die volgens velen een afspiegeling van de samenleving moest zijn.
Allochtonen bij de politie
In 1983 verscheen de eerste Minderhedennota van het Rijk, met als uitgangspunt evenredig participatie in alle voorzieningen. Een aparte paragraaf was gewijd aan de politie: haar gebrek aan kennis over minderheidsgroeperingen en aan goede contacten in de allochtone gemeenschappen. Deze nota verwees naar de situatie in de Britse binnensteden waar het tot ernstige rellen tussen politie en etnische groepen was gekomen. Niet alleen de slechte sociaaleconomische omstandigheden waren hieraan debet, maar ook het starre politieoptreden. Wensen waren dan ook dat de politie haar kennis over de verschillende groepen zou vergroten, haar optreden zou analyseren op vooroordelen en discriminatie en een personele samenstelling die meer een afspiegeling was van de veranderende bevolkingssamenstelling. Nu was nog niet 1% allochtoon.
Allochtone leidinggevenden
Dankzij de speciale campagnes en selectieprocedures, worden weliswaar nieuwe politiemensen geworven, maar vaak verdwijnen ze ook snel weer, het zogeheten draaideureffect. Ook de doorstroom van allochtone politiemensen naar hogere rangen blijkt niet vanzelf op gang te komen. In 1988 wordt specifiek geworven voor Turkse en Marokkaanse studenten voor de inspecteursopleiding. Dit gaf problemen variërend van ongeschikte vooropleiding, de zwaarte van het programma en de sfeer op de academie.
Allochtonenbeleid: een tussenbalans
Het ministerie stelt in 1996 opnieuw eisen en geeft richtlijnen. Op alle niveaus moeten de korpsen een afspiegeling worden van de bevolking, onder meer omdat de legitimiteit en effectiviteit van het politieoptreden daarvan afhangen, de overheid, en de politie in het bijzonder, een voorbeeldfunctie heeft en omdat divers samengestelde organisaties beter voorbereid zijn op en zich sneller kunnen aanpassen aan veranderingen in de maatschappij. Er komt een informatieknooppunt om de korpsen te ondersteunen bij het multiculturatieproces.
Download de hele tekst van het hoofdstuk Drie decennia allochtonen bij de politie (Word-doc).
Bewustwording
Landelijke Expertise Centrum Diversiteit
De periode 2000 tot 2007 is vooral een periode van toenemende bewustwording. Mede door de inzet van het nieuwe Landelijke Expertise Centrum Diversiteit werd het bewustwordingsproces dat meer diversiteit bittere noodzaak was, geïntensiveerd. Een deel van dat proces was bewustwording creëren van het interne klimaat, aangezien onderzoek erop wees dat de uitstroom van vrouwen en allochtonen hoog was door ongewenste omgangsvormen, maar het ging ook om bewustwording van de veranderingen in de maatschappij. Politici wezen op mislukte integratie van allochtonen in de maatschappij en vreesden voor terrorisme.
Vrouwen naar de top
Diversiteit hoorde in alle geledingen van de politieorganisatie te worden doorgevoerd. Belangrijk was ook dat vrouwen en allochtonen op hoge posities in de organisatie als rolmodel konden dienen voor anderen. De doorstroom van hoogopgeleide politievrouwen naar de top van de politieorganisatie verliep echter nog steeds problematisch. Streefwaarden die door de rijksoverheid in het Meerjarenbeleidsplan Emancipatie 2000 waren gesteld, bleken bij lange na niet te zijn gehaald. Volgens dit overheidsbrede beleidsplan zou de politietop in 2006 uit maximaal twintig vrouwen moeten bestaan en in 2010 uit dertig. Opnieuw waren afgesproken streefcijfers niet gehaald.
Streven naar meer leidinggevenden zowel bij overheid als politie
In vergelijking met andere Europese landen bleef Nederland achter met het aandeel vrouwen in topfuncties. Met de komst van Balkenende V leefde het emancipatiebeleid in 2007 weer op. Minister Guusje ter Horst van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties was verantwoordelijk voor het personeelsbeleid bij de overheid, waaronder ook de politie. Opnieuw kon de politie aanhaken bij het overheidsbeleid.
Download de hele tekst van het hoofdstuk Bewustwording (Word-doc).
Politietop Divers, naar een duurzaam perspectief
In 2007 treed een nieuwe regering aan die in alle sectoren meer vrouwen en allochtonen in de top wil, omdat evaluatieonderzoek uitwees dat ruim vijfentwintig jaar rijksbeleid te weinig resultaat opleverde. Qua aandeel vrouwen en allochtonen in de top blijft Nederland achter bij Europa. Daarom wordt afgesproken dat iedere minister progressie dient te boeken binnen het eigen beleidsterrein. Lees hoe de politie deze kans met succes heeft benut. Naast feitelijke informatie over de aanpak zoomen we vooral in op de gevolgde strategie.
Download Politietop Divers, naar een duurzaam perspectief (Word-doc).
Duurzaam veranderen: inzichten uit onderzoeken
Hoe kunnen beoogde veranderingsprocessen ook beklijven? Wat vergt dit aan interventies in de cultuur of aan veranderingen in het gedrag van de politiemensen? Cultuurverandering is voor elke organisatie een taai proces, maar wat is hierbij specifiek voor de politie? Politietop Divers heeft samengewerkt met wetenschappers om zo haar veranderstrategie op wetenschappelijke inzichten te baseren. In deze paragraaf worden op een beknopte manier actuele inzichten over diversiteit weergegeven. In dit hoofdstuk zeven noties over veranderen gebaseerd op een dwarskijk uit onderzoeken.
Download Duurzaam veranderen: inzichten uit onderzoeken (Word-doc).